محمود بن محمد چغمينى خوارزمى ( مترجم : اسماعيل ناظم )

326

قانونچه في الطب ( فارسى )

در دفع سموم مارهاى كوچك و عقارب و ساير هوام نفع بسيار يافت . بنابراين ، بعد از مدتى به خاطرش رسيد كه اگر با اين حب الغار چند دواى ديگر كه در دفع سموم آنها را نيز دخلى باشد مزيد آن گردد تا معين و مقوى او باشند و تركيبى ساخته شود يقين كه قوتش در دفع سموم بيشتر خواهد بود . پس ، از اين جهت سه دواى ديگر كه عبارت از جنطيانا و مر و قسط تلخ باشد با آن تركيب ساخته آن را ترياق اربعه نام كرده و تخصيص اين سه دوا بنا بر آن بود كه جنطيانا ابلغ و اقواى ادويه است در دفع مضرت لسع حيات بلكه لسع اكثر هوام و دفع عض كلب بلكه عض جميع سباع ، و مر بهترين ادويه است در دفع مضرت لدغ عقارب و رتيلا ، و قسط تلخ نافع‌ترين دواها است در دفع نهش جميع هوام سيما افاعى . بعد از آن ، تا مدتى مديد اين ترياق اربعه شائع و ذائع بود و هيچ تغير و تبديل نيافت تا آنكه اندروماخس در سن چهل سالگى وفات يافت . بعد از وى به هشتاد سال در بلاد يونان بر اقليدس اشتهار يافت و رياست حكما به او تعلق گرفت و او بر اجزاى ترياق اربعه چهار جزو ديگر كه عبارت از فلفل سفيد و دارچينى و سليخه و زعفران است اضافه نمود تا دور گردانند ضرر سموم را از قلب و حمايت كنند آن را و تفتيح نمايند سده‌ها را و ادرار فضلات نمايند و اصلاح صدر كنند و تفريح و تنويم آورند كه به سبب تنويم احساس به ضرر سم كرده نشود . و سه دواى اول از آن قبيل‌اند و زعفران مفرح و منوم است و آن را ترياق صغير و ترياق ثمانيه ملقب گردانيد و فوائد ترياق ثمانيه بيشتر از آثار ترياق اربعه ظاهر شد . ( قرابادين كبير ، ج 1 ، ص 596 ) ترياق الافاعى / ترياق اكبر / ترياق فاروق / ترياق كهنه دجوع به ترياق شود . جلاب / شربت گلاب / جلاب طبى صنعت آن : بگيرند شكر سفيد ( يك من ) و گلاب ( سه من ) و به آتش ملايم بجوشانند و كف آن را بگيرند . هرگاه به نصف رسد ، مقدار يك درم زعفران سوده در آن داخل كرده در وقت حاجت به آب سرد حل كرده بنوشند . جلاب ديگر از محمود بن الياس [ خواص ] : مقوى قلب و نافع از براى خفقان و ماليخوليا ، چون هر صبح به ناشتا بياشامند . صنعت آن : گلاب ، عرق گاو زبان ، عرق بيدمشك ، نبات سفيد ( از هر يك ده درم ) . نبات را در عرقها بگذارند و حل كنند در آن يك مثقال معجون مفرح و بياشامند ( قرابادين كبير ، ج 1 ، ص 647 ) . لازم به ذكر است كه در قرابادين مدخلى تحت عنوان شربت گلاب موجود نيست و منظور از آن همان جلاب طبى مىباشد .